Shells and Pebbles

Het kernwapen: geheime wetenschap en verborgen technologie

Het is niet ongewoon om de twee wereldoorlogen in de twintigste eeuw te duiden met de eerste als die van de chemici en de tweede als die van de fysici. De Tweede Wereldoorlog werd inderdaad gedomineerd door vindingen van natuurkundigen zoals rakettechnologie en radar en natuurlijk niet in de laatste plaats door de atoombom. Maar was de kernbom wel zo typisch fysisch?

Over kernwapens bestaan twee tegengestelde opvattingen.1 De eerste is dat ze hebben gezorgd voor tachtig jaar vrede als resultaat van nucleaire afschrikking, gebaseerd op wederzijdse gegarandeerde vernietiging (mutual assured destruction, MAD). Het veronderstelde resultaat is politiek-militaire stabiliteit. De tweede, de opponent, is dat ze de wereld op de rand van de afgrond hebben gebracht. Het is nuttig om te reflecteren op het begin van de kernwapenwedloop en tot welke publieke discussie het zou leiden. Er was namelijk wat paradoxaals aan de hand. De Amerikanen hielden het werk aan de atoombom angstvallig geheim terwijl een paar dagen na de bom op Nagasaki er een boekwerk werd gepubliceerd waarin op atomair niveau de werking van de atoombom werd uitgelegd. Dit boek van Henry DeWolf Smyth, Atomic Energy for Military Purposes, werd in de Verenigde Staten (VS) bij Princeton University Press een bestseller met meer dan honderdduizend verkochte exemplaren.2 Ook in Nederland was er veel belangstelling voor de achtergronden van het atoomwapen en werd Smyth’s info verwerkt in meerdere boeken, óf van Nederlandse auteurs óf door buitenlandse auteurs in vertaling, zoals De Atoombom: Uitvinding, ontwikkeling en toepassing en Atoomenergie en zijn gevolgen.3

Een nieuwe orde

Het boek van Smyth was bedoeld om het publiek op de hoogte te brengen van de ‘nieuwe tijd’ waarin de wereld terecht was gekomen. Maar de paradox tussen geheimhouding en openbaarheid was en is fascinerend. In 2008 verscheen vanuit Princeton University het proefschrift van Rebecca Press Schwartz waarin zij een verklaring geeft voor die paradox. Smyth was indertijd hoogleraar Natuurkunde in Princeton en Schwartz maakte gebruik van de persoonlijke en algemene archieven aldaar en van die van het Manhattanproject. Zij volgde in detail hoe de diverse manuscripten van Smyth’s hand tot stand kwamen en langs welke clearances ze gingen om uiteindelijk toestemming tot publicatie van de regering en de militaire top te verkrijgen. Uiteraard leefden er zorgen over de mogelijkheid dat de Russen te veel informatie zouden krijgen zodat zij versneld eveneens een atoombom zouden kunnen construeren.

Schwartz verklaarde genoemde paradox als een schijnbare tegenstelling door te stellen dat het Smyth-manuscript de bouw en finesses van de atoombom geenszins prijsgaf. Het beschrijft slechts de fysica achter het ontwerp dat werd gepersonifieerd in de wetenschapper J. Robert Oppenheimer (1904-1967). Het vrijgeven van fundamentele natuurkundige informatie leverde minder kans op het onthullen van cruciale geheimen dan het vrijgeven van de chemische en de technische informatie die aan de bom ten grondslag lag. Dit mechanisme was ook al geduid in het boek van Hugh Gusterson, People of the Bomb: Portraits of America’s Nuclear Complex (2004).4 Volgens Gusterson verhulde de promotie en het ophemelen van één centrale figuur als Oppenheimer de bijdragen van andere wetenschappers die de ideeën hadden bedacht en ontwikkeld welke tot een succesvolle atoombom hadden geleid.

Schwartz verbreedde het voorgaande argument door niet alleen te benadrukken dat er meer briljante fysici, mathematici en theoretici waren die bijdragen hadden geleverd aan het succes van de atoombom dan Oppenheimer maar dat complete wetenschappelijke en technologische disciplines uit het Smyth-rapport waren weggelaten. En niet alleen expertises maar ook hele bedrijfscomplexen en industrieën: het werk van mijnwerkers en metallurgen, elektriciëns en elektrotechnici, chemici en bouwvakkers, soldaten en wetenschappers was weggedrukt. Over deze activiteiten is later veel gepubliceerd. Het argument van Schwartz was dat het effect van Atomic Energy for Military Purposes was dat het Manhattanproject reïficeerde als een kleine groep geniale natuurkundigen binnen de besloten enclave Los Alamos in de woestijn van New Mexico. Vandaar dat het Manhattanproject, met de atoombom als resultaat, werd gerepresenteerd als een oorlog op basis van het werk van fysici. In de erop volgende jaren verdween het Smyth-rapport uit de publieke belangstelling maar de kristallisatie van Manhattan als prestatie van fysici bleef in de geschiedenisboeken behouden. Het is deze aandacht voor het werk van de fysici die het ook mogelijk maakte dat de film Oppenheimer van regisseur Christopher Nolan uit 2023 zo’n commercieel succes werd en een Oscar ontving als beste film van dat jaar.

Het leger

Een tweede ‘held’ uit het verhaal van het Manhattanproject is generaal Leslie R. Groves (1896-1970). Deze zou de leiding krijgen over het opschalen en ‘commercialiseren’ van de industriële ontwerpen die de fysici bedachten. Hiermee kwam het Manhattanproject in handen van militairen. Groves was aanvankelijk kolonel en als zodanig had hij het Pentagon als militair hoofdkwartier ontworpen en gerealiseerd binnen vijftien maanden en voor minder dan vijftig miljoen dollar. Hij wilde het Manhattanproject wel dragen maar eiste bevorderd te worden tot generaal omdat hij anders niet voor vol zou worden aangezien.5 Dat het leger nu bij het Manhattanproject betrokken raakte had het voordeel dat de uit de hand lopende kosten ervan aan het toezicht van het Congres onttrokken konden worden door ze op te nemen in de enorme oorlogsbegroting.

Afbeelding 2: Wassen beelden van generaal Leslie Groves en wetenschapper Robert Oppenheimer neergezet voor een display in het Bradbury Science Museum | Los Alamos National Laboratory te New Mexico (Foto: Eric Wils, Vlaardingen).

Made in the U.S.A.

In het boekje One World or None, uitgegeven door de New York Times en onder redactie van redacteur en novellist Dexter Masters en nucleair fysicus Katharine Way uit 1946, werd aan het Amerikaanse publiek uitgelegd wat de consequenties van de beschikbaarheid van atoomwapens waren.6 Er stonden bijdragen in van de hand van Niels Bohr, Albert Einstein en Robert Oppenheimer. Er werden meer dan 100.000 exemplaren van het boekje verkocht. In het laatste hoofdstuk van het boekje concludeerde de Federation of Atomic Scientists dat het overleven van de mensheid op het spel stond omdat gebruik van het kernwapen verwoestende consequenties had. Dit alles resulteerde in een ultieme verantwoordelijkheid voor de Amerikanen omdat het atoomwapen over de volle lengte en breedte ‘Made in the U.S.A.’ in zich gekerfd had. Er bestond nu de mogelijkheid om landen tot vrede te dwingen door te dreigen met een dergelijke vernietiging. Daarbij speelden in augustus 1945 drie randvoorwaarden. De eerste was dat de VS hun arsenaal aan kernwapens moesten uitbouwen; de tweede was dat de dreiging serieus moest overkomen; en, ten derde, dat moest worden voorkómen dat andere landen eveneens kernwapens ontwikkelden.

Alles rond het atoomwapen ademde de kenmerken van Amerikaanse wetenschap en technologie. Zo hadden de Amerikanen een monopolie op de grondstoffen, en waanden zij zichzelf de enige die over voldoende fondsen en industriële macht beschikten om dat type wapen daadwerkelijk te vervaardigen. Het kernwapen was zo afschrikwekkend dat de VS nu elke agressor kon vernietigen of ermee kon dreigen dat te doen. Dat het zo geavanceerd was, maakte dat een tegenstander vele jaren—maar minstens vijf tot tien jaar—nodig zou hebben om hetzelfde te produceren.

Naar het oordeel van de leiding van de VS bezat het Manhattanproject twee kenmerken die het aannemelijk maakten dat hun prestatie niet geëvenaard kon worden door communistische tegenpolen zoals de Sovjet-Unie en eventueel China, of tenminste niet in het daaropvolgende decennium. Ten eerste was de atoombom gebaseerd op vooraanstaande wetenschap en technologie die voor oorlogsdoelen was gemobiliseerd. Typisch was dat de betrokken experts verspreid gelokaliseerd waren over de beste universiteiten van het land—uiteenlopend van het Oosten, de Midwest en het Westen. Op deze diverse locaties werden laboratoria gebouwd en ingericht. Het tweede kenmerk was dat het Manhattanproject een immense industriële mobilisatie had vereist. Voor de eerste splijtingsbom (die op Hiroshima zou worden afgeworpen) was uraniumisotoop 235 benodigd dat via ingenieuze technieken uit uraniumerts geïsoleerd moest worden. In Oak Ridge werkten daar duizenden werknemers aan. De bom op Nagasaki was gebaseerd op plutonium dat in Hanford, Washington, in kerncentrales uit uranium werd gemaakt. Om die fabrieken te bouwen werden meer dan 50.000 arbeiders aangetrokken waarvan circa de helft werd geworven vanuit het chemisch bedrijf DuPont. Er bestond dus een opmerkelijke integratie van bedrijfsleven, overheid en militair gezag.

Aan het isoleren van de grondstoffen werkten in de VS vele tienduizenden arbeiders, wetenschappers en technologen onder leiding van het leger. Betrokkenen wisten niet eens wat het eindproduct van hun werk was; ze waren een radertje in het grote geheel. Allen werd geheimhouding opgelegd en op overtreding ervan stonden zware straffen. Met de afgeworpen kernwapens ‘Little Boy’ op Hiroshima en ‘Fat Man’ op Nagasaki bewezen de Verenigde Staten te beschikken over een tot dan toe onbekende vernietigingskracht. De eerste was een splijtingsbom op basis van uranium en de tweede een implosiebom bestaande uit plutonium. Met de foto’s van de totale vernietiging van de twee steden in Japan, begin augustus 1945, werd duidelijk in wat voor recordtijd een technologisch mirakel was verricht.

Afbeelding 3: Billboard geplaatst in Oak Ridge, Tennessee, op 31 december 1943. Rol 157-4 Dept. of Energy (Foto: Ed Westcott, Wiki Commons).

Dat de Amerikanen werkten aan een nieuw type wapen moest uiteraard voor de As-mogendheden Duitsland, Japan en Italië geheim blijven. Wetenschappers, technologen en arbeiders moesten zwijgen over het soort werk dat zij deden. Maar daarnaast hadden velen géén idee over datgene waaraan zij eigenlijk werkten. De plaatsen waar de nieuwe laboratoria en fabrieken werden gebouwd lagen afgelegen in het land en soms werd zelfs ontkend dat zij bestonden. Dat was bijvoorbeeld het geval met het geheime Los Alamos in New Mexico dat veel later bekend zou worden als de locatie waar kernbommen uiteindelijk gebouwd zouden worden. Dat zou de locatie worden waar—aan de Amerikaanse kant—de latere kernwapenwedloop zijn climax zou vinden.

De splijtingsbom was dus gebaseerd op het uranium-235 dat in Oak Ridge uit ruw erts werd gezuiverd. Daar werden diverse technieken uitgeprobeerd waaronder gasdiffusie en een elektromagnetische zuivering. De Amerikanen hadden ook geprobeerd U-235 te zuiveren met een ultracentrifugetechniek, maar die kwam uiteindelijk te vervallen als te slecht renderend. De gebruikte technieken waren omslachtig maar ze werkten wel bevredigend wanneer men enorm investeerde in de opwerking. Groot was dan ook de verrassing toen de Russen in 1949 een atoombom op basis van uranium tot detonatie brachten. Zoals later bleek hadden zij voldoende U-235 weten te zuiveren met een ultracentrifugetechniek waarvoor zij geen massale industriecomplexen benodigden. Hun principe was een verticaal draaiende ultracentrifuge die—eenmaal ontwikkeld—in massale aantallen industrieel geproduceerd kon worden. Door ze in serie te schakelen kon het percentage splijtbaar uranium met elke stap verhoogd worden. Er zijn rapportages waarin wordt gesteld dat de Russen met enkele honderden wetenschappers en technici—en met hulp van Duitse experts—voldoende splijtbaar uranium-235 wisten te verkrijgen voor een splijtingsbom.7

De zon geïmiteerd

Het feit dat de Russen zo snel na 1945 tot een kernbom kwamen droeg eraan bij dat de Amerikanen zich wierpen op het ontwikkelen van een fusie-kernbom waarbij de energie vrijkomt door de fusie van waterstof of isotopen daarvan (deuterium, tritium). De fusie van waterstof is dezelfde energiebron als die zich afspeelt in de zon. Een fusiebom omvat een bijzonder ingewikkelde technologie omdat die fusie onder de vereiste druk en temperatuur alleen tot stand kon komen door de H-bom te omgeven door splijtingsbommen die, uiteraard, alle op hetzelfde moment tot ontploffing moeten worden gebracht waardoor de fusie tot stand kan komen. De Amerikaanse fusiebom was een staaltje van hoogwaardige technologie en opnieuw was de veronderstelling dat de Russen vele jaren nodig zouden hebben om op hetzelfde niveau uit te komen áls dat al zou lukken.

De ontwikkeling van steeds krachtiger (kern)wapens werd bevorderd door de politiek-militaire strategie ten opzichte van de aartsvijand, het communistische Rusland. In de VS waren meerdere ‘haviken’ actief die een beeld schetsten van Rusland dat op het vinkentouw zou zitten om het Westen aan te vallen. Een voorbeeld was generaal George Churchill Kenney die erin volhardde dat Rusland de Verenigde Staten zou aanvallen wanneer het ook maar de geringste mogelijkheid bespeurde om een overwinning op de VS te behalen.8 Zou het aankomen op een militair treffen, dan hadden beide kemphanen geografische voordelen die sterk van elkaar verschilden. De VS zijn omgeven door oceanen en dus relatief veilig. Rusland had het strategische voordeel dat ze werd omringd door satellietstaten. Bovendien was Rusland een immens land waarvan de steden en de industriecentra niet zo gemakkelijk in één aanval uitgeschakeld konden worden. Bovendien had het land een enorm sterk conventioneel leger. Daarentegen was de positie van West-Europa in de Koude Oorlog even kwetsbaar als het continent in de huidige 21ste eeuw is. Kenney concludeerde indertijd dat Europa, gelegen tussen Rusland en de VS, veel te verliezen had. Omdat de continentale, geallieerde landen niet over een massabevolking beschikten zoals Rusland dat wel deed, diende het continent bewaakt te worden met atoomwapens.

De eerste atoombom was voortgekomen uit natuurkundige kennis die suggereerde dat bij het splijten van uranium een enorme hoeveelheid energie vrijkomt. De waterstofbom—een fusiebom—is er een ander voorbeeld van dat nieuw wapentuig ‘verzonnen’ kan worden vanuit de fysica. Zo was over een fusiebom al in 1946 gepubliceerd door de Oostenrijkse theoretisch fysicus Hans Thirring (overleden in 1976). Hij was één van die wetenschappers die ervan overtuigd was dat het grote publiek geïnformeerd moest worden over de impact van atoomwapens. In publiekstijdschriften las hij dat er veel misverstanden over kernwapens leefden, variërend van verkeerde en manipulatieve informatie tot samenzweringstheorieën. We kunnen oordelen dat de conspiracies uit de 21ste eeuw niets zijn vergeleken bij die uit de periode direct na de Tweede Wereldoorlog. Thirring schreef dat er in lekenkringen nogal wat lachwekkende geruchten de ronde deden: ‘Sommigen beweerden dat de hele atoombomkwestie slechts bluf was; anderen fantaseerden dat de Russen al een effectieve verdediging ertegen hadden ontdekt; weer anderen geloofden dat de Amerikanen de bom alleen hadden kunnen bouwen dankzij de buit aan kennis en materialen die ze hadden verworven tijdens de verovering van Duitsland.’ Ook beschreef hij de mogelijkheid van een Superbombe op basis van waterstoffusie.9 Kennis van een expert was dus voldoende om het fysische principe van een H-bom te doordenken.

Geheim geboren

Was er in de VS dus enerzijds openheid over de wetenschappelijke achtergrond van de atoombom, kwam er tegelijkertijd een grondwettig verbod op het verspreiden van welke informatie dan ook over kernwapens. Dit werd juridisch vastgelegd in de McMahon-wet, geaccepteerd in 1946.10 Waren de splijtingsbommen al omgeven door geheimhouding, met de waterstofbom was dat nog veel sterker het geval. Dit project werd geclassificeerd als Born Secret (geheim geboren). De Ivy Mike-test, het hoogtepunt van jarenlang werk door verschillende voormalige wetenschappers van het Manhattanproject—waaronder Edward Teller, Stanislaw Ulam en John von Neumann—vond plaats op 1 november 1952. De eerste succesvolle ontploffing van een device of ‘apparaat’ op basis van het principe van atoomfusie had een kracht van 10,4 miljoen ton TNT, ofwel ongeveer 700 keer krachtiger dan de bom op Hiroshima. Een thermonucleair device dat als een wapen gebruikt zou kunnen worden was de daaropvolgende Castle Bravo-test van de Amerikanen die plaatsvond op 1 maart 1954.11 De Amerikaanse waterstofbom, in Los Alamos bedacht, bestond uit een innovatie met het opbouwen van immense druk door middel van een stralingsimplosie door röntgenstraling. Deze techniek wordt de Teller-Ulam-methode genoemd.12

Ondanks het gecompliceerde karakter van de waterstofbom slaagden de Russen er in 1961 in om een fusiebom tot ontploffing te brengen. Uiteraard biedt de fysica de mogelijkheid om alternatieve processen te bedenken zoals bij de waterstofbom gebeurde. Op 30 oktober 1961 lieten de Russen een eigen type waterstofbom op basis van een andere technologie ontploffen: de Tsar Bomba. Tot op heden is dit de krachtigste explosie ooit door de mens veroorzaakt. Hiermee beschikten beide partijen, Amerikanen én Russen, over kernwapens waarmee zij wederzijdse destructie konden verzekeren.

Het is natuurlijk zo dat iets geheim verklaren geen garantie is dat het ook geheim blijft. Die geheimhouding is paradoxaal omdat kerntechnologie een wetenschappelijke prestatie is die niet is gebonden aan landsgrenzen. Publicist Howard Morland heeft in 1979 het Born Secret-beleid rond de waterstofbom aangevochten omdat hij dat haaks vond staan op de vrije meningsuiting over een zo belangrijk onderwerp als kernwapens.13 Albert Einstein heeft over kerntechnologie eens gezegd dat dit een fundamentele kracht van het universum is en dat deze niet past ‘in het verouderde concept van bekrompen nationalisme. Er is namelijk geen geheim…’.14

Dat dat inderdaad zo is blijkt wel uit de proliferatie van landen die kernwapens bezitten. Over de periode 1945 tot 2005 is het aantal landen dat over een kernwapen beschikt haast lineair toegenomen. Inmiddels zijn het er negen doordat een aantal landen hun atoombommen hebben ingeleverd, zoals Zuid-Afrika, Kazachstan, Oekraïne en Belarus. Noord-Korea is er juist weer bijgekomen.15

Oorlog aan de oostgrens van Europa

De aanval van Rusland op Oekraïne—met na bijna vier jaar honderdduizenden doden en gewonden aan beide kanten van de strijd—heeft alles in zich om tot een nucleaire escalatie te komen. Rusland dreigt kernwapens in te zetten als Europa zich in de strijd mengt met het gebruik van langeafstandsraketten die Moskou zouden kunnen bereiken. De inzet van een of meerdere kernwapens kan dan leiden tot vernietiging over en weer, kernachtig samengevat met het oude adagium: MAD, Mutual Assured Destruction.

Einstein had gelijk: rond kerntechnologie bestaat er geen—nationaal—geheim. Publieke discussie moet de illusie van geheime wetenschap opheffen. Maar even belangrijk is dat historici verborgen technologie op de voorgrond plaatsen. De atoombom was niet alleen het resultaat van het werk van natuurkundigen maar ook van (radio)chemici, metallurgen, elektriciens, economen, bouwvakkers, soldaten, et cetera. Alleen als we dat beseffen kunnen we discussiëren over het tegengaan van kernwapenproliferatie. Een driekwart eeuw oud citaat van de Australische fysicus Mark Oliphant is namelijk nog steeds meer dan waar en is een aansporing om oorlogen te beëindigen: ‘Oorlog was altijd al een misdadig streven van de mens, maar oorlog in de toekomst is ook nog eens dwaas.’16 Geheimhouding zal nucleaire dwaasheid niet voorkomen.

  1. Wittner, Lawrence S. The struggle against the bomb, Vol 1 – One world or none: A history of the world nuclear disarmament movement through 1953. Stanford, CA: Stanford University Press, 1993. ↩︎
  2. Smyth, H. DeWolf [Dept. of Physics, Princeton University]. Atomic energy: A general account of the development of methods of using atomic energy for military purposes under the auspices of the United States Government. Washington, DC: Government Printing Office, 1945. ↩︎
  3. Vogt, W., H.D. Smyth, en J.J. Geluk [A.V.R.O.]. De Atoombom: Uitvinding, ontwikkeling en toepassing. Amsterdam: Scheltens & Giltay, 1946; Blackett, Patrick M.S. en Mae Wiessing. Atoomenergie en zijn gevolgen. Amsterdam: Wereldbibliotheek, 1950. Voor een recente uiteenzetting over de nuclear age zie: Plokhy, Serhii. The nuclear age: An epic race for arms, power, and survival. London: Penguin Books, 2025. ↩︎
  4. Gusterson, Hugh. People of the bomb: Portraits of America’s nuclear complex. Minneapolis: University of Minnesota Press, 2004. ↩︎
  5. Norris, Robert S. Racing for the bomb: General Leslie R. Groves, the Manhattan Project’s indispensable man. South Royalton, Vermont: Steelforth Press, 2002. In herdruk: New York: Skyhorse Publishing, 2014, met: ‘Groves and the use of the bomb II: Trinity, Hiroshima, and Nagasaki’, 395-427. ↩︎
  6. Masters, Dexter, en Katharine Way (red.). One World or None: A report to the public on the full meaning of the atomic bomb. Whittlesey House—McGraw-Hill Book Co., Inc., 1946, met: The Federation of American (Atomic) Scientists, ‘Survival is at stake’, 78-79. Op basis van de tekst van One World or None werd ook een publieksfilm gemaakt. Over fysicus Way zie: Stefano Furlan, ‘The Discovery of Fission and Katharine Way, ‘Dear to the Community of Nuclear Physicists’’, https://www.shellsandpebbles.com/2025/10/22/ ↩︎
  7. Evangelista, Matthew, Innovation and the arms race: How the United States and the Soviet Union develop new military technologies. Ithaca, NY: Cornell University, 1988. ↩︎
  8. Kenney, George Churchill. ‘General George Churchill Kenney (1889-1977)’ — Wikipedia, 2025. ↩︎
  9. Thirring, Hans. Die Geschichte der Atombombe—Wissenschaft für Jedermann: Mit einer elementaren Einführung in die Atomphysik auf Grund der Originalliteratur gemeinverständlich dargestellt. Wien: ‘Neues Österreich’ Zeitungs- und Verlagsgesellschaft m.b.H., 1946, ‘Voorwoord’. Met: ‘Das Geheimnis der Atombombe’, 129-30; ‘Die Superbombe’, 130-134. ↩︎
  10. Hinnershitz, Stephanie. ‘Atomic Energy Act of 1946’ — 75th Anniversary of the End of World War II, Made Possible by the Department of Defense. Washington, DC: Dept. of Defense, 2021. ↩︎
  11. De discussies onder wetenschappers en met presidentiële adviescommissies over het al dan niet ontwikkelen van een fusiebom zijn tot op detailniveau beschreven in: Galison, Peter, and Barton Bernstein, ‘In any light: Scientists and the decision to build the superbomb, 1952-1954.’ Historical studies in the Physical and biological sciences 19 (2) (1989): 267-347. ↩︎
  12. Sublette, Carey. Basic principles of staged radiation implosion. Teller-Ulam Design, n.d. ↩︎
  13. Morland, Howard. ‘Born secret.’ Cardozo Law Review 26 (March)(2005): 1401-1408. ↩︎
  14. Foerstel, Herbert N. Secret Science: Federal control of American science and technology. Westport, Conn.: Praeger, 1993, met: ‘Atomic secrets’, 49-95, 79. ↩︎
  15. Sagan, Scott D., en Kenneth N. Maltz.The spread of nuclear weapons: An enduring debate — derde druk. New York: W.W. Norton & Company [1995, 2003], 2013, met grafiek: ‘States with nuclear weapons’, 271. ↩︎
  16. De uitspraak ‘War always was a criminal pursuit of man, but war in the future is also silly’ is van Mark Oliphant. In: Oliphant, Mark, Patrick M.S. Blackett, Roy Harrod, Bertrand Russell, Lionel Curtis, D.W. Brogan. The atomic age. London: George Allen and Unwin Ltd., 1949, met: Mark Oliphant, ‘Chapter I: The scientific achievement’, 11-31, 31. ↩︎

Ton van Helvoort (1954) is opgeleid als chemicus aan de universiteit te Nijmegen. Daarna heeft hij zich gespecialiseerd in de geschiedenis van de ß-wetenschappen vanaf 1900. Na die tijd volgde een specialisatie in de historie van de chemische industrie — met name die van Shell, Unilever en DSM. Zijn laatste boek Ketens van fossiele grondstoffen: Procestechnologie en de transitie naar duurzaamheid (AUP, 2024) bracht de verworven inzichten samen in een analyse van de rol van proeffabrieken bij de materialen- en energietransitie.

Edited by Elian Schure and Luca Forgiarini

Header afbeelding: Los Alamos, de stad die officieel niet bestond. Als centrum van ontwerp en eindassemblage van de eerste atoombommen was Los Alamos volledig geïsoleerd van de rest van New Mexico (Foto: Mike McBey, 2 oktober 2013. Creative Commons 2.0.)

Posted

in

, ,

by

Tags: